Letni Pałac Lubomirskich to późnobarokowa rezydencja z elementami rokoka, która wznosi się przy Alei Lubomirskich w Rzeszowie, nieopodal zamku tego samego rodu. Budowla powstała pod koniec XVII wieku jako część rozległego założenia ogrodowego, które miało służyć wypoczynkowi i rozrywkom magnackiego dworu. To jeden z nielicznych w regionie przykładów tak zwanej maison de plaisance – lekkiej, pozbawionej cech obronnych rezydencji zaprojektowanej wyłącznie dla przyjemności.
- wyjątkowa architektura w stylu rokoko
- piękne ogrody inspirowane Wersalem
- bogata historia związana z rodem Lubomirskich
- ciekawe wydarzenia historyczne
- możliwość zwiedzania z przewodnikiem
Historia pałacu – od winnicy do magnackiej rezydencji
Pałac wzniesiono w latach 90. XVII wieku na terenie dawnej winnicy należącej do Mikołaja Spytka Ligęzy. Projektantem był prawdopodobnie Tylman z Gameren, holenderski architekt pozostający w służbie Lubomirskich, który zostawił po sobie szereg wybitnych dzieł w Polsce. Pierwotnie budowla miała stanowić element większego kompleksu ogrodowego rozciągającego się wokół rzeszowskiego zamku.
Prawdziwy rozkwit rezydencji nastąpił w połowie XVIII wieku, gdy z polecenia Hieronima Augusta Lubomirskiego pałac został gruntownie rozbudowany. Za prace odpowiadał Karol Henryk Wiedemann, kolejny nadworny architekt rodu. To właśnie wtedy budowla otrzymała charakterystyczną bryłę na planie litery H, efektowny dach mansardowy oraz wyrafinowany wystrój w stylu saskiego rokoka. Wokół rozciągały się ogrody w stylu francuskim, wzorowane na Wersalu, z oranżerią, zwierzyńcem i altaną w stylu chińskim.
W latach 1936-1937 w pałacu mieściło się dowództwo 10. Brygady Kawalerii pod komendą płk. Stanisława Maczka, późniejszego bohatera wojennego i dowódcy legendarnej Dywizji Pancernej.
Ostatnim przedstawicielem rodu Lubomirskich, który posiadał pałac, był Franciszek Grzegorz. Po sprzedaży Rzeszowa Austriakom przeniósł siedzibę rodową do Rozwadowa. Od początku XX wieku budynek przechodził w ręce kolejnych właścicieli – rodzin Kostheimów i Nieciów.
Pożar i odbudowa – burzliwe losy zabytku
W lipcu 1906 roku pałac strawił wielki pożar. Spłonął dach, runęły sufity pierwszego piętra, a całe wyposażenie mieszkalne uległo zniszczeniu. Ówczesna Rada Miejska apelowała do właściciela, dr Klemensa Kostheima, aby podczas odbudowy zachował charakterystyczny wygląd budowli. W 1908 roku obiekt z niewielką częścią ogrodu zakupili Teofil i Helena Nieciowie.
Podczas II wojny światowej na terenie rezydencji funkcjonował szpital polowy zarządzany przez ówczesnego właściciela. W okresie PRL budynek służył jako Wojewódzki Ośrodek Doskonalenia Kadr Medycznych, a później – po utworzeniu Uniwersytetu Rzeszowskiego – był dzierżawiony przez różne jednostki uczelni, od Instytutu Muzyki po Katedrę Informatyki.
Gruntowną restaurację przeprowadzono w latach 1981-1985. W 2013 roku rodzina Nieciów sprzedała obiekt Okręgowej Izbie Lekarskiej za około 5 milionów złotych. To właśnie Izba Lekarska jest obecnym właścicielem pałacu.
Architektura – rokoko w najlepszym wydaniu
Pałac zachwyca lekkością formy i bogactwem detali. Fasady ozdobione są centralnie usytuowanymi ryzalitami, które w elewacji frontowej i ogrodowej flankują także ryzality boczne. Całość opiera się na wysokim cokole (1,6 m), w którym umieszczone są okna piwnic. Wszystkie narożniki ścian zdobią pilastry, a prostokątne obramowania okien wykonano z drzewa dębowego.
Najbardziej charakterystycznym elementem dekoracji są popiersia portretowe członków rodu Lubomirskich, umieszczone w płytkich niszach na wysokości piętra. Te wzorowane na antycznych rzeźby otoczone są bogatymi kartuszami rokokowymi. W skrzydłach budynku znajdują się pary okien powtarzających kształt okien z części centralnej, podczas gdy na piętrze zamiast okien występują właśnie wspomniane nisze z popiersami.
Dach nad skrzydłami zachował pierwotny kształt mansardowy z charakterystycznymi okienkami lucarnes. Część centralna została nadbudowana i posiada drugie piętro z trzema oknami w linii z niższymi kondygnacjami. Całość wieńczy trójdzielny gzyms biegnący wzdłuż wszystkich ścian.
Co pozostało z dawnego splendoru
Niestety, z rozległych ogrodów, które niegdyś otaczały pałac, zachowało się niewiele. Prostopadle do głównej alei rozciąga się Aleja pod Kasztanami z zabudową willową z początku XX wieku. Na jej końcu można zobaczyć pozostałości południowej kordegardy – niestety od lat znajdują się one w stanie ruiny.
Sam pałac nie zachował pierwotnej szaty architektonicznej ani barokowych ogrodów. Jednak mimo licznych przebudów i trudnych losów, budowla wciąż imponuje jako przykład rezydencjonalnej architektury barokowo-klasycystycznej o wyjątkowej wartości w regionie.
Wygląd rezydencji z czasów działalności Wiedemanna został utrwalony na planie miasta Rzeszowa z 1762 roku, wykonanym przez kapitana K.H. Wiedemanna, który znajduje się w zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie.
Dla kogo ta atrakcja
Pałac zainteresuje przede wszystkim miłośników architektury barokowej i rokokowej oraz tych, którzy chcą poznać historię magnackich rodów w Polsce. To też dobry punkt na mapie dla osób zwiedzających rzeszowskie zabytki – obiekt znajduje się tuż obok Zamku Lubomirskich i Fontanny Multimedialnej, więc można połączyć kilka atrakcji w jedną trasę.
Warto pamiętać, że budynek obecnie pełni funkcje użytkowe jako siedziba Okręgowej Izby Lekarskiej, więc zwiedzanie wnętrz może być ograniczone. Niemniej sama architektura zewnętrzna i bogato zdobione fasady z rokokowymi popiersami robią wrażenie i zasługują na uwagę.
Informacje praktyczne – jak dotrzeć i co warto wiedzieć
Letni Pałac Lubomirskich znajduje się przy Alei Lubomirskich w Rzeszowie, w bezpośrednim sąsiedztwie Zamku Lubomirskich. Do centrum miasta można dojść spacerem w kilka minut. Dojazd komunikacją miejską nie stanowi problemu – w pobliżu znajdują się przystanki autobusowe.
Ze względu na funkcję użytkową budynku (siedziba Okręgowej Izby Lekarskiej), wnętrza pałacu nie są regularnie udostępniane turystom. Obiekt można podziwiać od zewnątrz przez cały rok – szczególnie efektownie prezentuje się elewacja ogrodowa z charakterystycznymi rokokowymi detalami.
Na zwiedzanie z zewnątrz wystarczy 15-20 minut, choć warto poświęcić więcej czasu na spacer po okolicy i odwiedzenie pobliskiego Zamku Lubomirskich czy Fontanny Multimedialnej. Okolica sprzyja spacerom, szczególnie Aleja pod Kasztanami z willową zabudową z początku XX wieku.
Dla osób zainteresowanych szczegółami architektonicznymi i historią warto wcześniej zapoznać się z planami historycznymi miasta dostępnymi w Muzeum Okręgowym w Rzeszowie – pozwoli to lepiej wyobrazić sobie dawny układ ogrodów i całego założenia pałacowego.