Plac Cichociemnych Rzeszów

Plac Cichociemnych to niewielki skwer w samym sercu Rzeszowa, kilkadziesiąt metrów od rynku. Miejsce, które łączy funkcję przestrzeni wypoczynkowej z ważnym memoriałem – upamiętnia zarówno elitarnych żołnierzy polskiego podziemia, jak i pierwszych więźniów wywiezionych z miasta do Auschwitz. Na pozór zwykły plac z ławkami i zielenią kryje w sobie kilka warstw historii.

Charakterystyczny kształt tego miejsca – przypominający trochę cypel czy patelnię – wynika z ukształtowania terenu. Plac rozciąga się na niewielkim wzgórzu, które od wieków odgrywało istotną rolę w topografii miasta.

Historia placu od średniowiecza do czasów współczesnych

W XIV wieku stał tu dwór wójtowski, a w kolejnych stuleciach – między XVI a XVII wiekiem – wznosiła się wieża artyleryjsko-obserwacyjna. Później teren zabudowano mieszczańskimi kamienicami, które przetrwały aż do II wojny światowej. Podczas niemieckiej okupacji budynki te rozebrano, a miejsce przez długi czas pozostawało puste.

Współczesne zagospodarowanie placu nadało mu zupełnie nową funkcję. Zamiast zabudowy powstał skwer pamięci, którego nazwa honoruje Cichociemnych – spadochroniarzy zrzucanych nad okupowaną Polską, którzy stanowili elitę Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. To właśnie im poświęcony jest obelisk znajdujący się na placu.

Rzeźba „Przejście 2001” autorstwa Józefa Szajny

Centralnym punktem placu jest monumentalna forma przestrzenna zatytułowana „Przejście 2001”, choć w niektórych źródłach pojawia się także jako „Przejście 2000”. Autorem dzieła jest Józef Szajna – rzeszowianin, malarz, scenograf, reżyser teatralny i profesor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Co nadaje tej pracy szczególnego ciężaru, to fakt, że Szajna był więźniem KL Auschwitz i Buchenwald.

Rzeźba została odsłonięta 23 października 2002 roku w obecności samego twórcy. Przedstawia ludzką sylwetkę wyciętą w prostokątnej formie – symbol przejścia ludzi różnych kultur i wyznań w nowy milenium. To dzieło ma podwójne znaczenie: upamiętnia zarówno Cichociemnych, jak i ofiary Holokaustu.

W czasie II wojny światowej w pobliżu placu znajdowało się getto rzeszowskie, co dodatkowo podkreśla symbolikę tego miejsca jako przestrzeni pamięci o różnych ofiarach konfliktu.

Kamienie pamięci o transporcie do Auschwitz

Oprócz rzeźby Szajny i obeliska Cichociemnych, na placu znajdują się kamienne tablice z nazwiskami. Upamiętniają one 40 więźniów wywiezionych z Rzeszowa do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau 14 czerwca 1940 roku. Transport ten wyruszył ze stacji w Tarnowie.

Kamienie mają symbolizować siłę i pamięć o tych ludziach. Każdy nosi konkretne nazwisko – to nie anonimowa liczba, ale konkretni ludzie, których losy zostały brutalnie przerwane. Dla wielu odwiedzających to właśnie te tablice stanowią najbardziej przejmujący element placu.

Co zobaczyć i czego się spodziewać

Plac Cichociemnych nie jest typową atrakcją turystyczną w rozumieniu muzeum czy punktu widokowego. To raczej miejsce do chwili zatrzymania podczas zwiedzania centrum Rzeszowa. Można tu usiąść na ławce, odpocząć między kamienicami i jednocześnie zetknąć się z historią miasta.

Wiosną warto zwrócić uwagę na krokusową łąkę – cebulki zostały zasadzone jesienią 2025 roku w ramach miejskiej inicjatywy „Zielony Fundusz dla Rzeszowa”. Pierwsze kwiaty pojawiają się już na początku marca, tworząc kolorowy dywan, który kontrastuje z powagą memoriału.

Otoczenie placu tworzą odrestaurowane kamienice, a sama lokalizacja – przy drodze prowadzącej na rynek – sprawia, że trudno go minąć, spacerując po Starym Mieście. To dobry punkt orientacyjny i miejsce, gdzie można na moment wyrwać się z turystycznego pośpiechu.

Dla kogo jest to miejsce

Plac Cichociemnych zainteresuje przede wszystkim osoby ceniące historię XX wieku, szczególnie związaną z II wojną światową i polskim ruchem oporu. Dla miłośników sztuki współczesnej rzeźba Szajny może być ciekawym przykładem polskiego symbolizmu w przestrzeni publicznej.

Rodziny z dziećmi mogą potraktować plac jako przystankową przestrzeń z ławkami – nie ma tu placu zabaw, ale zieleń i spokój pozwalają na chwilę odpoczynku. Starsze dzieci, szczególnie jeśli interesują się historią, mogą skorzystać z okazji do rozmowy o trudnych wydarzeniach z przeszłości.

Nie jest to miejsce wymagające specjalnego przygotowania ani przewodnika – wszystkie najważniejsze informacje znajdują się na tablicach. Można tu zajrzeć samodzielnie, w drodze z jednego punktu miasta do drugiego.

Józef Szajna, twórca głównej rzeźby, był nie tylko więźniem obozów koncentracyjnych, ale także jednym z najważniejszych polskich artystów teatru XX wieku, twórcą własnego, unikalnego języka scenicznego opartego na traumie wojennej.

Informacje praktyczne – jak dotrzeć i ile czasu poświęcić

Plac znajduje się w ścisłym centrum Rzeszowa, dosłownie kilkadziesiąt metrów od rynku. Najłatwiej dojść tu pieszo – to naturalny element spaceru po Starym Mieście. Jeśli ktoś porusza się samochodem, warto zostawić auto na jednym z parkingów w centrum i dalej iść na piechotę.

Dostęp do placu jest bezpłatny i całodobowy – to publiczna przestrzeń miejska bez ogrodzeń czy bramek. Można tu przyjść o każdej porze dnia i nocy, choć oczywiście w ciągu dnia łatwiej dostrzec detale rzeźby i przeczytać tablice.

Samo zwiedzanie zajmuje około 10-15 minut, jeśli chce się spokojnie obejrzeć wszystkie elementy i przeczytać napisy. Wiele osób traktuje plac jako punkt przerwy podczas dłuższego spaceru po Rzeszowie – wtedy warto doliczyć dodatkowe kilkanaście minut na odpoczynek na ławce.

W pobliżu znajdują się inne atrakcje centrum: rzeszowski rynek z ratuszem, ulica 3 Maja z kamienicami, Podziemna Trasa Turystyczna czy Muzeum Okręgowe. Plac Cichociemnych świetnie wpisuje się w trasę pieszego zwiedzania miasta i stanowi naturalne uzupełnienie historycznego obrazu Rzeszowa.

Cena: wstęp bezpłatny
Godziny otwarcia: dostępny całodobowo
Czas zwiedzania: 10-20 minut
Dojazd: pieszo z rzeszowskiego rynku (ok. 2-3 minuty), parking w centrum miasta
Dla kogo: miłośnicy historii, osoby zwiedzające Stare Miasto, wszyscy szukający chwili refleksji